نگاه يك داروساز به دارو، كلام و زندگي

فاصله تجویز دارو ها! چرا؟؟؟ (قسمت دوم، نوشته دکتر امیر آزادی)
ساعت ۱٠:٤٤ ‎ب.ظ روز ۱۳۸٦/۱٢/۱٦  
همیشه این سوال برای ما مطرح بوده است که چرا در رژیم های درمانی، فواصل تجویز دوزهای داروهای مختلف، متفاوت است. گاهی حتی در نسخه ها برای یک داروی خاص فواصل تجویز متفاوتی را مشاهده می کنیم. نحوه تعیین این فواصل تجویز (Dose Interval) وابسته به چه شرایطی است و تا چه حد مجاز به تغییر آنها هستیم؟برای بررسی فارماکوکینتیک و فارماکودینامیک داروها از نمودارهای غلظت-زمان استفاده می شود. چون اندازه گیری غلظت در بافت های مختلف بدن مشکل است، از غلظت پلاسمایی دارو به عنوان indicator در سایر نقاط بدن استفاده می کنیم:

 نمودار غلظت پلاسمایی دارو

از منحنی رو به رو چند پارامتر به دست می آید:Cmax : اوج غلظت پلاسمایی Tmax : زمان رسیدن به Cmax MEC : حداقل غلظت پلاسمایی کهبه دنبال آن شروع اثردر بافت را داریم MTC :  حداقل غلظت پلاسمایی کهبه دنبال آن شروع سمیت در بافت را داریمنقطه A : زمان شروع اثر یا onset of action فاصله AB : طول اثر یا duration of action اثرات درمانی دارو تا زمانی است که غلظت پلاسمایی آن بین MEC و MTC باشد.  به این فاصله Therapeutic window  یا Therapeutic index گفته می شود. در غلظتهای بالای MTC اثرات توکسیک داریم و در غلظتهای پایین تر از  MECاثر درمانی مشاهده نمی کنیم.

Multiple dose regimen :

نمودار غلظت پلاسمایی 2نمودار روبه رو نمودار غلظت-زمان برای یک دارو  با رژیم چندگانه خوراکی است. اگر یک دارو به صورت خوراکی مصرف شود و فواصل تجویز آن به اندازه زمان نیمه عمر دارو باشد بعد از تجویز 6 تا 7 دوز به غلظتی از دارو در پلاسما می رسیم که از این به بعد با تجویز دوزهای بعدی تفاوت چندانی در Cmin ها و Cmax  های دوزهای مختلف دیده نمی شود. یعنی Cmin ها با هم و Cmax ها هم تقریبا با هم برابر می شوند. به این غلظت از دارو در پلاسما  Css (Steady State Concentration ) گفته می شود.به طور دقیق تر بعد از گذشت 32/3 نیمه عمر به 90% ، بعد از گذشت 32/4 نیمه عمر به 95%  و بعد از گذشت 65/6 تیمه عمر به 99%  Css می رسیم.در SS به جای Cmax واژه peak و به جای Cmin واژه trough را به کار می بریم. Fluctuation %  (میزان افت و خیز): % fluctuation = (C peak- C trough ) / C peak * 100فواصل تجویزی مطلوب است که افت و خیز غلظتها در SS از MEC و MTC عبور نکند:  بنا بر مطالب عنوان شده حالا می توانیم در مورد تغییر فواصل دوزها به بحث بپردازیم.1. اگر فاصله تجویز زیاد باشد باید مراقب بود که   peak ها و trough ها همچنان در محدوده درمانی باشد. هر چند در اغلب اوقات به دنبال این هستیم که %fluctuation  کمتری داشته باشیم، با توجه به فرمول بالا هرچه فواصل تجویز بیشتر باشد (که متعاقب آن مقدار دوز ها افزایش می یابد تا غلظت در پنجره درمانی باقی بماند) میزان افت و خیز هم بیشتر می شود. این مسئله در مورد داروهایی که Therapeutic index  پایین دارند یعنی فاصله بین MTC و MEC در آنها کم است، اهمیت ویژه ای دارد. دارو هایی مثل دیگوکسین، سیکلوسپورین، کاربامازپین، فنی توئین، والپروئیک اسید، فنوباربیتال و ...2. با کاهش زمان تجویز ها میزان افت و خیز کمتر می شود. هر چه فواصل تجویز از زمان تیمه عمر کمتر شود %fluctuation  کمتر می شود ولیCss  افزایش می یابد که باز هم باید مراقب بود تا از MTC بالاتر نرود.پس در تعیین Dose Intervals باید به زمان نیمه عمر، MEC ، MTC ، Css ، C peak ، C trough  و مقدار هر دوز توجه داشت.    


کلمات کلیدی:مطالب دارویی اخیر